Sason aşireti nereden gelmiştir ?

Huzur

New member
Sason Aşireti Nereden Gelmiştir? Dağların Hafızasında Bir Soy Hikâyesi

Sason Aşireti Nereden Gelmiştir? Bir Soy Kütüğünden Fazlası

Sason denince insanın aklına ilk olarak dağ gelir. Öyle sıradan bir dağ da değil; “Ben buradayım, yolu bulabiliyorsan gel” havasındaki dağlardan söz ediyoruz. Böyle bir coğrafyada yaşayan insanların tarihini araştırmaya kalkınca da iş ister istemez biraz dedektifliğe dönüşüyor. Bir yerde aşiret adı çıkıyor, başka bir belgede farklı bir topluluk karşınıza geliyor, üçüncü kaynakta ise aynı bölgenin bambaşka bir isimle anlatıldığını görüyorsunuz.

İşte “Sason aşireti nereden gelmiştir?” sorusu da tam burada ilginçleşiyor.

Çünkü tarihî kaynaklara bakıldığında “Sason” adı hem bir coğrafyayı hem de bölgede yaşayan belirli toplulukları ifade eden bir kullanım olarak karşımıza çıkabiliyor. Dolayısıyla bugün tek bir aile soy ağacına bakıp “Sason aşireti kesin olarak şuradan gelmiştir” demek, tarihî gerçekliği gereğinden fazla basitleştirmek olur.

Daha ilginç olan ise şu: Sason bölgesi yüzyıllar boyunca farklı toplulukların karşılaştığı, birbirleriyle ticaret yaptığı, evlilikler kurduğu, bazen rekabet ettiği ve aynı dağları paylaştığı bir alan olmuş.

Yani mesele biraz “kim nereden geldi?” sorusundan ziyade “kimler burada nasıl bir araya geldi?” sorusudur.

Sason Bir Aşiret Adı mı, Yoksa Daha Geniş Bir Coğrafya mı?

Öncelikle önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor.

Bugünkü Batman iline bağlı Sason ilçesi, tarih boyunca farklı idari yapılara bağlı olmuş bir bölgedir. Sason'un tarihinin çok daha eski dönemlere uzandığı, bölgenin Urartu, Asur, Pers, Roma, Bizans, İslam devletleri, Selçuklular ve Osmanlı dönemleri gibi birçok farklı siyasi yapı içerisinde kaldığı çeşitli kaynaklarda aktarılır.

Sason Kaymakamlığı'nın tarihçe anlatımında bölgenin eski dönemlerinden itibaren farklı toplulukların yerleşimine sahne olduğu, özellikle İslamiyet'in yayılması sırasında Basra tarafından gelen Arap kabilelerinin de bölgeye ulaştığı belirtilmektedir. Bu anlatım, Sason'un tarihini yalnızca tek bir etnik veya aşiret kökenine indirgememek gerektiğini gösteren önemli ipuçlarından biridir.

Daha akademik çalışmalarda da benzer bir tablo görülür. 1892 tarihli Bitlis salnamesine dayanan araştırmalarda Sason çevresinde Şego, Bidri, Musi, Bozikan, Gever Kuskıt ve Hazali gibi çeşitli aşiretlerin bulunduğu; bölgede Müslüman ve gayrimüslim toplulukların bir arada yaşadığı ve Kürtçe, Ermenice ve Arapçanın kullanıldığı aktarılır.

Bu tablo bize şunu söylüyor:

Sason tarihini anlatırken tek bir “soy çizgisi” aramak yerine, dağlık coğrafyanın oluşturduğu çok katmanlı sosyal yapıyı incelemek daha doğru olabilir.

Peki “Sason Aşireti” Denince Tam Olarak Ne Kastediliyor?

İşin en kafa karıştırıcı noktalarından biri burası.

19. yüzyıldaki bazı Batılı araştırmacıların ve bölgeyi inceleyen görevlilerin kayıtlarında “Sason” adıyla anılan Kürtlerden söz edildiği görülür. 1861 yılında bölgede inceleme yapan İngiliz konsolosu J. Taylor'ın aktarımlarında Musi, Sarmi ve Beleki/Baliki gibi topluluklarla birlikte “Sason adlı Kürtler” de zikredilmektedir.

Bu ifade oldukça önemli.

Çünkü burada “Sason” kelimesinin yalnızca bugünkü anlamıyla bir ilçe adı olarak kullanılmadığını düşündüren tarihî bir kayıtla karşılaşıyoruz.

Ancak bundan hareketle bütün Sasonluların tek bir aşiretten geldiğini söylemek mümkün değildir.

Aynı şekilde bugün kendisini “Sason aşiretinden” kabul eden herkesin aynı tarihî topluluğun doğrudan devamı olduğunu kesin biçimde söylemek de tarihçilik açısından fazla iddialı olur.

Burada sözlü tarih devreye giriyor.

Dedelerden torunlara aktarılan hikâyeler, ailelerin kullandığı lakaplar, eski yerleşim yerleri, mezarlıklar, evlilik bağları ve şecereler bize önemli bilgiler verebilir. Fakat sözlü tarih ile arşiv belgesini aynı şey olarak değerlendirmemek gerekir.

Bir dedenin “Biz Bağdat tarafından geldik” demesi değerli bir aile hafızasıdır.

Ama bunu tarihî bir belge olarak kabul etmek için başka kayıtlarla karşılaştırmak gerekir.

İşte tarih araştırmasının eğlenceli tarafı da burada başlıyor. Aile toplantısında herkesin aynı hikâyeyi farklı anlatması bazen akademik araştırmadan daha heyecanlı olabiliyor.

Bağdat ve Basra İhtimali Nereden Çıkıyor?

Sason bölgesinin tarihindeki Arap göçleri konusunda yerel tarih anlatıları özellikle dikkat çekicidir.

Sason Kaymakamlığı'nın tarihçe bilgisinde, İslamiyet'in yayılma döneminde Basra'dan gelen Arapların bölgeye yerleştiği belirtilmektedir. Bu, Sason'un tarih boyunca Mezopotamya ile doğrudan bağlantılı olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Öte yandan bazı akademik araştırmalar, Sason bölgesindeki belirli aşiretlerin geçmişlerini Bağdat çevresine bağlayan sözlü tarih anlatılarına da yer vermektedir. Özellikle Şego ve Bidri aşiretleri üzerine yapılan araştırmalarda bu toplulukların Bağdat'tan geldiklerine ilişkin anlatılar bulunduğu, daha sonra Sason çevresine yerleştikleri ve 19. yüzyılda farklı bölgelere yayıldıkları aktarılmaktadır.

Fakat burada da kritik kelime “belirli”.

Şego ve Bidri hakkında elde edilen bilgiler otomatik olarak bütün Sason aşiretlerine uygulanamaz.

Tarih biraz matematik problemi gibidir ama sonuçları iki satırda çıkmaz. Bir belgede A kişisi B bölgesinden gelmişse, bundan C kişisinin de aynı yerden geldiğini varsayamayız.

Sason'un Dağları Neden Aşiret Yapısını Güçlendirmiş Olabilir?

Bölgenin coğrafyası, sosyal tarih açısından belki de soy tartışmalarından bile daha önemlidir.

Sason son derece engebeli ve dağlık bir bölgedir. Bu durum tarih boyunca merkezi yönetimlerin bölgeye ulaşmasını zorlaştırmış, yerel güçlerin ve aşiretlerin kendi sosyal düzenlerini koruyabilmelerine imkân sağlamıştır.

Bir düşünün:

Düz ovada yaşayan bir toplulukla, sarp vadiler ve yüksek dağlar arasında yaşayan bir topluluğun günlük hayatı aynı olabilir mi?

Muhtemelen hayır.

Dağlık coğrafyada akrabalık, dayanışma, güvenlik ve ekonomik işbirliği daha farklı biçimler alabilir. Yaylacılık, hayvancılık, tarım alanlarının paylaşımı, su kaynakları ve ticaret yolları gibi meseleler insanların birbirleriyle kurduğu ilişkileri doğrudan etkiler.

Dolayısıyla aşiret yalnızca “aynı dededen gelen insanlar topluluğu” şeklinde düşünülmemeli.

Bazen aşiret yapısı, ortak çıkarların, güvenlik ilişkilerinin, evliliklerin, yerleşimlerin ve siyasi bağların da birleştiği bir sosyal organizasyon olabilir.

Erkekler Haritayı Açtı, Kadınlar Akrabalık Haritasını Çıkardı!

Burada küçük bir mizah molası vermek gerekiyor.

Eski bir Sason ailesinin geçmişini araştırdığınızı düşünün.

Ailenin erkeklerinden biri masaya oturur:

“Dedemin dedesi şu köydendi. Oradan şu yaylaya çıktılar. Sonra şu aileyle arazi meselesi oldu.”

Tamam, güzel. Strateji haritası hazır.

Sonra aileden bir kadın söze girer:

“Bir dakika. O aileyle arazi meselesi vardı ama onların kız kardeşi bizim büyükhalamla evliydi. Sonra onun oğlu bizim teyzemin kızıyla evlendi. Ayrıca falanca köydeki aile de bizim anne tarafından akrabamız.”

Ve beş dakika sonra bütün aile şaşkınlık içinde birbirine bakar.

Çünkü erkeklerin anlattığı “kim, nerede, hangi tarihte?” haritasına kadınların eklediği “kim kiminle akrabaydı?” haritası girince ortaya çok daha karmaşık bir tablo çıkar.

Elbette bunu kadınlar şöyledir, erkekler böyledir diye biyolojik veya değişmez bir kural olarak düşünmemek gerekir. Buradaki mesele tarih araştırmalarında farklı bilgi toplama biçimlerinin değerini göstermek.

Bazı ailelerde erkekler askerlik kayıtlarını, arazi sınırlarını, aşiret reislerini ve göç güzergâhlarını daha çok hatırlayabilirken; kadınlar evlilik bağlarını, kardeşlik ilişkilerini, hangi ailenin hangi aileyle dünür olduğunu veya hangi köyden kimin geldiğini ayrıntılı biçimde aktarabilir.
 
Üst